بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العلمین

جهاد

در ادامه تفحص در آیات جهاد به آیه 74 از سوره النساء اشاره می کنیم:

فَلْيُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ الَّذِينَ يَشْرُونَ الْحَيَاةَ الدُّنْيَا بِالآخِرَةِ وَمَن يُقَاتِلْ فِي سَبِيلِ اللّهِ فَيُقْتَلْ أَو يَغْلِبْ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا (النساء: 74).

در این آیه به خصوصیات اشخاصی که باید فی سبیل الله جهاد نمایند اشاره می شود که چگونه حیات دنیا را شراء می کنند تا آخرت را ابتیاع نمایند. چنین افرادی در هر صورت ربح می برند زیرا یا فتح نصیبشان می شود یا شهادت که در هر دو اجری عظیم است برای آنان از جانب الله تعالی.

قوله تعالى: "فليقاتل في سبيل الله" الخطاب للمؤمنين؛ أي فليقاتل في سبيل الله الكفار "الذين يشرون" أي يبيعون، أي يبذلون أنفسهم وأموالهم لله عز وجل "بالآخرة" أي بثواب الآخرة. (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 74).

قول الله تعالی در آیه "فليقاتل في سبيل الله" مخاطبش مؤمنین است یعنی فی سبیل الله با کفار قتال نمایید. در آیه "الذين يشرون" کلمه یشرون به معنای یبیعون است یعنی می فروشند و بذل می نمایند انفس و اموالشان را برای الله عزوجل. عبارت "بالآخرة" یعنی به ثواب آخرت (می فروشند دنیا را). (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 74).

جهاد برای مؤمن نوعی تجارت است کما قال الله تعالی فی کتابه المجید:

يَا أَيُّهَا الَّذِينَ آَمَنُوا هَلْ أَدُلُّكُمْ عَلَى تِجَارَةٍ تُنجِيكُم مِّنْ عَذَابٍ أَلِيمٍ * تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُجَاهِدُونَ فِي سَبِيلِ اللَّهِ بِأَمْوَالِكُمْ وَأَنفُسِكُمْ ذَلِكُمْ خَيْرٌ لَّكُمْ إِن كُنتُمْ تَعْلَمُونَ * يَغْفِرْ لَكُمْ ذُنُوبَكُمْ وَيُدْخِلْكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِن تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ وَمَسَاكِنَ طَيِّبَةً فِي جَنَّاتِ عَدْنٍ ذَلِكَ الْفَوْزُ الْعَظِيمُ * وَأُخْرَى تُحِبُّونَهَا نَصْرٌمِّنَ اللَّهِ وَفَتْحٌ قَرِيبٌ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ (الجمعة: 10 – 13).

ایمان به الله و رسولش و جهاد فی سبیلش با اموال و انفس تجارتی است که مؤمنین به آن دعوت شده اند. در این مبایعه، مؤمنین اموال و انفس عرضه می دارند تا جنات تجری من تحتها الأنهار را کسب نمایند و ثوابی دیگر که محبوب مؤمنین و آن نصر من الله و فتح قریب است.

قوله تعالى: "ومن يقاتل في سبيل الله" شرط. "فيقتل أو يغلب" عطف عليه، والمجازاة "فسوف نؤتيه أجرا عظيما". ومعنى "فيقتل" فيستشهد. "أو يغلب" يظفر فيغنم. وقرأت طائفة "ومن يقاتل". "فليقاتل" بسكون لام الأمر. وقرأت فرقة "فليقاتل" بكسر لام الأمر. (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 74).

قول الله تعالی در آیه "ومن يقاتل في سبيل الله" این قسمت شرط است و "فيقتل أو يغلب" عطف علیه می باشد و مجازات (جزا) "فسوف نؤتيه أجرا عظيما" است. معنی "فیقتل" شهادت و "یغلب" ظفر و کسب غنیمت می باشد. طائفه ای "ومن یقاتل" قرائت می کنند و "فلیقاتل" به سکون لام امر است و فرقه ای به کسر لام امر قرائت می نمایند. (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 74).

ظاهر الآية يقتضي التسوية بين من قتل شهيدا أو انقلب غانما. وفي صحيح مسلم عن أبي هريرة قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (تضمن الله لمن خرج في سبيله لا يخرجه إلا جهاد في سبيلي وإيمان بي وتصديق برسلي فهو علي ضامن أن أدخله الجنة أو أرجعه إلى مسكنه الذي خرج منه نائلا ما نال من أجر أو غنيمة) وذكر الحديث. وفيه عن عبدالله بن عمرو أن رسول الله صلى الله عليه وسلم قال: (ما من غازية تغزو في سبيل الله فيصيبون الغنيمة إلا تعجلوا ثلثي أجرهم من الآخرة ويبقى لهم الثلث وإن لم يصيبوا غنيمة تم لهم أجرهم). فقوله: (نائلا ما نال من أجر أو غنيمة) يقتضي أن لمن يستشهد من المجاهدين أحد الأمرين؛ إما الأجر إن لم يغنم، وإما الغنيمة ولا أجر، بخلاف حديث عبدالله بن عمرو، ولما كان هذا قال قوم: حديث عبدالله بن عمرو ليس بشيء؛ لأن في إسناده حميد بن هانئ وليس بمشهور، ورجحوا الحديث الأول عليه لشهرته. وقال آخرون: ليس بينهما تعارض ولا اختلاف. و"أو" في حديث أبي هريرة بمعنى الواو، كما يقول الكوفيون وقد دلت عليه رواية أبي داود فإنه قال فيه: (من أجر وغنيمة) بالواو الجامعة. وقد رواه بعض رواة مسلم بالواو الجامعة أيضا. وحميد بن هانئ مصري سمع أبا عبدالرحمن الحبلى وعمرو بن مالك، وروى عنه حيوة بن شريح وابن وهب؛ فالحديث الأول محمول على مجرد النية والإخلاص في الجهاد؛ فذلك الذي ضمن الله له إما الشهادة، وإما رده إلى أهله مأجورا غانما، ويحمل الثاني على ما إذا نوى الجهاد ولكن مع نيل المغنم، فلما انقسمت نيته انحط أجره؛ فقد دلت السنة على أن للغانم أجرا كما دل عليه الكتاب فلا تعارض. ثم قيل: إن نقص أجر الغانم على من يغنم إنما هو بما فتح الله عليه من الدنيا فتمتع به وأزال عن نفسه شظف عيشه؛ ومن أخفق فلم يصب شيئا بقي على شظف عيشه والصبر على حالته، فبقي أجره موفرا بخلاف الأول. ومثله قوله في الحديث الآخر: (فمنا من مات لم يأكل من أجره شيئا - منهم مصعب بن عمير - ومنا من أينعت له ثمرته فهو يهدبها). (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 74).

ظاهر آیه به مساوی بودن شهادت و غنیمت دلالت دارد. در صحیح مسلم از ابی هریره روایت شده که رسول الله صلی الله علیه و سلم گفت: الله برای کسی که فی سبیلش خارج شده ضمانت کرده که: اگر شخصی جز برای جهاد فی سبیلم و ایمان به من و تصدیق رسلم خارج نشده باشد ضامن می شوم که او را داخل جنت گردانم یا به مسکنش که از آن خارج شده بود با نیل به اجر یا غنیمت رجعت دهم. و در صحیح مسلم از عبدالله بن عمرو روایت شده که رسول الله صلی الله علیه و سلم گفت: غازیانی نمی باشند که فی سبیل الله غزو نمایند و غنیمت برند الا اینکه دو ثلث اجر آخرتشان برایشان تعجیل شده باشد و ثلث اجرشان باقی مانده باشد و اگر غنیمتی کسب ننمایند اجرشان در آخرت تمام و کمال نصیبشان می شود. قول رسول الله صلی الله علیه و سلم در جمله "نائلا ما نال من أجر أو غنيمة" مبین اقتضای یکی از دو امر اجر یا غنیمت است که مجاهد یا اجر برد و غنیمت نبرد یا غنیمت برد و اجر نبرد و این خلاف حدیث عبدالله بن عمرو می باشد و به همین دلیل قومی می گویند: حدیث عبدالله بن عمرو صحیح نیست برای اینکه در إسنادش حمید بن هانی وجود دارد و همچنین چون مشهور نیست و حدیث اول را (از ابی هریره) به خاطر شهرتش رجحان می دهند. عده ای دیگر گویند: بین این دو حدیث تعارض و اختلافی وجود ندارد و "أو" در حدیث ابی هریره به معنی واو است (و نه یا) همانطور که کوفیون می گویند و روایت ابی داود دال بر این موضوع است که می گوید: "من أجر وغنيمة" یعنی: از اجر و غنیمت با واو جامعه و بعضی از رواة مسلم این حدیث را با واو جامعه نقل کرده اند. حمید بن هانی مصری از ابا عبدالرحمن الحبلی و عمرو بن مالک استماع حدیث کرده و از او حیوة بن شریح و ابن وهب روایت کرده اند. حدیث اول محمول بر مجرد نیت و اخلاص در جهاد است و برای چنین کسی الله ضمانت شهادت یا رجعت الی اهلش در حالی که مأجور (اجر برنده) و غانم باشد کرده است و حدیث دوم محمول بر نیت در جهاد با نیل به غنیمت است که وقتی نیت قسمت گردد اجر منحط می گردد. سنت بر اجر برای غانم  (غنیمت برنده) دلالت دارد همانطور که کتاب بر آن دلالت دارد و تعارضی بین آنها وجود ندارد. گفته می شود: اگر اجر غانم نقصان یابد به خاطر آنچه الله برای او از متاع دنیا فتح گردانیده می باشد که از آن متمتع می شود و با آن صعوبت را از زندگیش می زداید و کسی که غنیمت نبرد بر صعوبت در عیش و صبر بر مصاعب می ماند که موجب اجر برای او خواهد شد. در حدیثی دیگر آمده است: از ما کسانی بودند که مردند و از اجرشان چیزی نخوردند مثل مصعب بن عمیر و کسانی از ما ثمرش رسیده شد و آن را چید. (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 74).

حرف «یا» در حدیث اول از ابی هریره رضی الله عنه طبق تفسیر فوق و احادیث دیگر بدین معنا نیست که کسب غنیمت زائل کننده اجر اخروی مجاهد می باشد بطوریکه حدیث دوم مبین نقصان اجر اخروی غانم یا شخصی که غنیمت می برد است نه زوال کامل آن. حدیث اول اشاره به نیت مجاهد نیز می کند و نیت صحیح مجاهد شرط اجر یا غنیمت بشارت داده شده توسط الله عزوجل می باشد. عده ای نیز عسرت عیش یا زندگی مجاهدی که غنیمت کسب نمی کند را دلیل اجر بیشتر او در آخرت می دانند والله أعلم. حدیث اخیر از خباب بن ارت رضی الله عنه است که منظورش از «ما» مهاجرین از صحابه رضی الله تعالی عنهم یا جمیع آنها از مهاجرین و انصار می باشد و مصعب بن عمیر رضی الله عنه از مهاجرین و از شهدای احد بود.