بسم الله الرحمن الرحیم الحمد لله رب العلمین
جهاد
در تفسیر آیه 74 از سوره النساء به تفسیر درالمنثور امام سیوطی مراجعه می نماییم:
وأخرج ابن جرير وابن أبي حاتم عن السدي {الذين يشرون الحياة الدنيا بالآخرة} يقول: يبيعون الحياة الدنيا بالآخرة. وأخرج ابن أبي حاتم عن سعيد بن جبير {فليقاتل} يعني يقاتل المشركين {في سبيل الله} قال: في طاعة الله {ومن يقاتل في سبيل الله فيقتل} يعني يقتله العدو {أو يغلب} يعني يغلب العدو من المشركين {فسوف نؤتيه أجرا عظيما} يعني جزاءا وافرا في الجنة، فجعل القاتل والمقتول من المسلمين في جهاد المشركين شريكين في الأجر. (الدر المنثور في التفسير بالمأثور للإمام جلال الدين السيوطي، المجلد الثاني، سورة النساء، الآية: 74).
ابن جریر و ابن ابی حاتم از سدی روایت کرده اند که درباره آیه "الذين يشرون الحياة الدنيا بالآخرة" می گوید: یعنی بیع می کنند حیات دنیا را به آخرت. و ابن ابی حاتم از سعید بن جبیر روایت کرده که گفت: عبارت "فلیقاتل" یعنی قتال با مشرکین و "فی سبیل الله" یعنی در اطاعت از الله و "ومن يقاتل في سبيل الله فيقتل" یعنی عدو او (مجاهد) را به قتل رساند و "أو یغلب" یعنی بر عدو مشرک غلبه نماید و " فسوف نؤتيه أجرا عظيما" یعنی جزائی وافر در جنت (به مجاهد عطا شود) که قاتل و مقتول از مسلمین در جهاد با مشرکین در اجر شریک هستند. (الدر المنثور في التفسير بالمأثور للإمام جلال الدين السيوطي، المجلد الثاني، سورة النساء، الآية: 74).
این دو حدیث به معنی و مفهوم عبارات موجود در آیه اشاره می کنند. حال به تفسیر آیه 74 از سوره النساء از کتاب تفسیر فخر رازی می پردازیم:
{فليقاتل فى سبيل الله الذين يشرون الحيواة الدنيا بالاخرة ومن يقاتل فى سبيل الله فيقتل أو يغلب فسوف نؤتيه أجرا عظيما}.
اعلم أنه تعالى لما ذم المبطئين في الجهاد عاد إلى الترغيب فيه فقال: {فليقاتل فى سبيل الله} وللمفسرين في قوله: {يشرون الحيواة الدنيا} وجهان: الأول: أن {يشرون} معناه يبيعون … فكان معنى الآية: فليقاتل في سبيل الله الذين يبيعون الحياة الدنيا بالآخرة، وهو كقوله: {إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم} إلى قوله: {فاستبشروا ببيعكم الذى بايعتم به}. والقول الثاني: معنى قوله: {يشرون} أي يشترون قالوا: والمخاطبون بهذا الخطاب هم المنافقون الذين تخلفوا عن أحد، وتقرير الكلام: فليقاتل الذين يختارون الحياة الدنيا على الآخرة. (مفاتيح الغيب، سورة النساء، الآية: 74).
علم داشته باش که الله تعالی بعد از ذم کاهلین در جهاد به ترغیب در آن عودت می کند و می گوید: {فليقاتل فى سبيل الله} و برای مفسرین در قول الله: {يشرون الحيوة الدنيا} دو وجه وجود دارد. اول اینکه: "یشرون" معنایش "یبیعون" است یعنی می فروشند … که معنی آیه چنین می شود: کسانی فی سبیل الله قتال کنند که می فروشند حیات دنیا را به آخرت. و آن مثل قول الله در آیه {إن الله اشترى من المؤمنين أنفسهم وأموالهم} الی قول الله در آیه {فاستبشروا ببيعكم الذى بايعتم به} است. و قول ثانی چنین است که معنی قول الله در عبارت "یشرون" همان "یشترون" به معنای می خرند است و مخاطب این خطاب منافقونی هستند که از احد تخلف کردند. تقریر کلام چنین است: قتال شود با کسانی که حیات دنیا را بر آخرت اختیار می نمایند. (مفاتيح الغيب، سورة النساء، الآية: 74).
این تفسیر بیان می دارد که درباره آیه 74 دو نظر مختلف وجود دارد. یکی از آیه چنین برداشت می کند که مخاطب آیه قتال با منافقینی است که حیات دنیا را بر آخرت ترجیح داده و دنیا را انتخاب کرده اند و دیگری می گوید که آیه صفتی از مقاتلین را که ترجیح آخرت بر دنیا است بیان می دارد. این اختلاف از معنی عبارت «یشرون» ناشی می شود که رأی اول آن را خریدن و دومی فروختن معنی می کند که اکثر تفاسیر بر قول دوم تأکید دارند.
ثم قال تعالى: {ومن يقاتل فى سبيل الله فيقتل أو يغلب فسوف نؤتيه أجرا عظيما} والمعنى من يقاتل في سبيل الله فسواء صار مقتولا للكفار أو صار غالبا للكفار فسوف نؤتيه أجرا عظيما، وهو المنفعة الخالصة الدائمة المقرونة بالتعظيم، ومعلوم أنه لا واسطة بين هاتين الحالتين، فاذا كان الأجر حاصلا على كلا التقديرين لم يكن عمل أشرف من الجهاد. وهذا يدل على أن المجاهد لا بد وأن يوطن نفسه على أنه لا بد من أحد أمرين، إما أن يقتله العدو، وإما أن يغلب العدو ويقهره، فانه اذا عزم على ذلك لم يفر عن الخصم ولم يحجم عن المحاربة، فأما اذا دخل لا على هذا العزم فما أسرع ما يقع في الفرار، فهذا معنى ما ذكره الله تعالى من التقسيم في قوله: {فيقتل أو يغلب}. (مفاتيح الغيب، سورة النساء، الآية: 74).
الله تعالی می گوید: {ومن يقاتل فى سبيل الله فيقتل أو يغلب فسوف نؤتيه أجرا عظيما} و معنی آن چنین است که هر کس فی سبیل الله قتال کند سواء اینکه مقتول گردد یا غالب شود بر کفار به او اجر عظیمی می دهیم و آن منفعتی خالص و دائم و مقرون به تعظیم است و معلوم است که واسطه ای بین این دو حالت نیست و وقتی اجر در هر دو تقدیر حاصل شود عملی اشرف از جهاد نیست. و این دلالت می کند که برای مجاهد در هر حال یکی از دو امر خواهد بود. یا عدو او را به قتل می رساند و یا بر عدو غلبه می کند و مقهور می سازد. پس وقتی چنین عزمی داشته باشد از خصم فرار نمی کند و این معنای آنچه الله تعالی در قولش: "فیقتل أو یغلب" ذکر کرده است. (مفاتيح الغيب، سورة النساء، الآية: 74).
در ادامه به تفسیر آیه 75 از سوره النساء اشاره می کنیم:
وَمَا لَكُمْ لاَ تُقَاتِلُونَ فِي سَبِيلِ اللّهِ وَالْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجَالِ وَالنِّسَاء وَالْوِلْدَانِ الَّذِينَ يَقُولُونَ رَبَّنَا أَخْرِجْنَا مِنْ هَـذِهِ الْقَرْيَةِ الظَّالِمِ أَهْلُهَا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ وَلِيًّا وَاجْعَل لَّنَا مِن لَّدُنكَ نَصِيرًا (النساء: 75).
در کتاب جامع لأحکام القرآن در تفسیر این آیه آمده است:
قوله تعالى: "وما لكم لا تقاتلون في سبيل الله" حض على الجهاد. وهو يتضمن تخليص المستضعفين من أيدي الكفرة المشركين الذين يسومونهم سوء العذاب، ويفتنونهم عن الدين؛ فأوجب تعالى الجهاد لإعلاء كلمته وإظهار دينه واستنقاذ المؤمنين الضعفاء من عباده، وإن كان في ذلك تلف النفوس. وتخليص الأسارى واجب على جماعة المسلمين إما بالقتال وإما بالأموال؛ وذلك أوجب لكونها دون النفوس إذ هي أهون منها. قال مالك: واجب على الناس أن يفدوا الأسارى بجميع أموالهم. وهذا لا خلاف فيه؛ لقوله عليه السلام (فكوا العاني) وقد مضى في "البقرة". (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 75).
قول الله تعالی در آیه "وما لكم لا تقاتلون في سبيل الله" حض و تشویق بر جهاد است و تضمینی است بر تخلیص مستضعفین از دست کفار مشرکی که مستضعفین را عذاب سوء می چشانند و در دین به فتنه می اندازند. الله تعالی جهاد را برای اعلای کلمه و اظهار دینش و استنقاذ مؤمنین ضعیف از عباد واجب کرده است هر چند که موجب تلف نفوس شود. تخلیص اسرا بر جماعتی از مسلمین واجب است که یا باید به قتال تأمین شود یا به اموال. مالک گوید: بر مردم واجب است که برای تخلیص اسرا به جمیع اموالشان فدیه دهند و خلافی در آن نیست به علت قول نبی علیه السلام که گفت: «اسیر را آزاد سازید». (الجامع لأحكام القرآن للإمام القرطبي، سورة النساء، الآية: 75).
در ادامه تفسیر بیان شده است:
قوله تعالى: "والمستضعفين" عطف على ا
